Makine Güvenliğinde En Sık Yapılan Hatalar: Koruyucular Neden Devre Dışı Bırakılıyor?

Üretim yapılan işyerlerinde makineler; üretim kapasitesini artıran, iş süreçlerini hızlandıran ve birçok işlemin daha kolay gerçekleştirilmesini sağlayan temel iş ekipmanlarıdır. Ancak makinelerin hareketli parçaları, dönen miller, dişliler, kayışlar, kasnaklar, kesici ve sıkıştırıcı mekanizmalar çalışanlar açısından ciddi mekanik tehlikeler oluşturabilir.

Makine kaynaklı kazaların önemli bir bölümü, tehlikeli bölgelere erişimin yeterince engellenmemesi veya mevcut koruyucu ve güvenlik donanımlarının devre dışı bırakılmasıyla ilişkilidir.

Özellikle üretimin yoğun olduğu işyerlerinde şu durumlarla karşılaşılabilmektedir:

• Makine koruyucusunun tamamen sökülmesi,
• Koruyucunun sabitlenmeden kullanılması,
• Emniyet switchlerinin iptal edilmesi,
• Sensörlerin devre dışı bırakılması,
• Acil durdurma sistemlerinin çalışmaması,
• Koruyucunun üretimi yavaşlattığı gerekçesiyle değiştirilmesi,
• Bakım sırasında sökülen koruyucunun tekrar takılmaması,
• Operatörün tehlikeli bölgeye daha kolay ulaşabilmesi için koruyucuda değişiklik yapılması.

Bu uygulamaların ortak özelliği, makinenin normal çalışma güvenliğinin ortadan kaldırılmasıdır.

Makine Koruyucuları Neden Bu Kadar Önemli?

Makine koruyucusunun temel amacı, çalışanın makinenin tehlikeli hareketli parçalarıyla temas etmesini önlemektir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-I 2.8 maddesine göre, hareketli parçalarla mekanik temasın kazaya yol açabileceği durumlarda iş ekipmanı; tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyecek veya tehlikeli bölgeye ulaşılmadan önce hareketli parçaların durmasını sağlayacak uygun koruyucular veya koruma donanımları ile donatılmalıdır.

Aynı düzenlemede koruyucuların sağlam yapıda olması, ilave bir tehlikeye neden olmaması ve kolayca yerinden çıkarılamayacak veya etkisiz hale getirilemeyecek şekilde tasarlanması gerektiği belirtilmektedir.

Dolayısıyla bir makinede koruyucu bulunması tek başına yeterli değildir.

Koruyucunun işlevini gerçekten yerine getiriyor olması gerekir.

Koruyucular Neden Devre Dışı Bırakılıyor?

İşyerlerinde koruyucuların devre dışı bırakılmasının tek bir nedeni yoktur. Genellikle birden fazla faktör bir araya gelir.

1. Üretimin Yavaşladığı Düşüncesi

Bazı çalışanlar koruyucunun makineyi kullanmayı zorlaştırdığını veya işlem süresini uzattığını düşünebilir.

Örneğin bir makinede parça değiştirmek için koruyucunun her seferinde açılması gerekiyorsa ve bu işlem ergonomik olmayan bir şekilde tasarlanmışsa, çalışan zaman içerisinde koruyucuyu sabitleyebilir veya tamamen kaldırabilir.

Burada yalnızca çalışan davranışına odaklanmak doğru değildir.

Koruyucunun neden üretim sürecini zorlaştırdığı da araştırılmalıdır.

Çünkü güvenlik donanımı çalışma yönteminin önünde bir engel haline geliyorsa, çalışanların onu devre dışı bırakma eğilimi artabilir.

2. Emniyet Sensörlerinin Sürekli Arıza Vermesi

Modern makinelerde kapı switchleri, emniyet sensörleri, ışık perdeleri ve benzeri güvenlik donanımları kullanılabilmektedir.

Ancak bu sistemlerin sürekli arıza vermesi veya gereksiz şekilde makineyi durdurması durumunda çalışanlar sistemi devre dışı bırakmaya çalışabilir.

Bu durumda yapılması gereken sensörü iptal etmek değil, arıza nedenini ortadan kaldırmaktır.

Örneğin;

• Sensörün yanlış konumlandırılması,
• Mekanik titreşim,
• Kablo arızası,
• Uygun olmayan sensör seçimi,
• Bakım eksikliği,
• Yanlış ayar,
• Uygun olmayan koruyucu tasarımı

gibi nedenler araştırılmalıdır.

3. Koruyucu Tasarımının Çalışmaya Uygun Olmaması

Bir koruyucu güvenli olmakla birlikte kullanım açısından uygun değilse çalışan açısından yeni bir problem ortaya çıkabilir.

Örneğin;

• Operasyon noktası yeterince görülemiyorsa,
• Parça takıp çıkarmak zorlaşıyorsa,
• Temizlik için koruyucunun sürekli sökülmesi gerekiyorsa,
• Yağlama noktalarına erişim mümkün değilse,
• Bakım sırasında gereksiz zaman kaybı oluşuyorsa,

çalışan koruyucuyu devre dışı bırakmaya yönelebilir.

Bu nedenle makine güvenliğinde “koruyucu var mı?” sorusu kadar “koruyucu doğru tasarlanmış mı?” sorusu da önemlidir.

En Tehlikeli Hatalardan Biri: Emniyet Sistemini İptal Etmek

Makinenin koruyucusunu sökmek ciddi bir güvenlik problemidir. Ancak bazı durumlarda bundan daha tehlikeli bir uygulama söz konusudur:

Emniyet sisteminin bilinçli olarak etkisiz hale getirilmesi.

Örneğin;

• Emniyet switchinin köprülenmesi,
• Sensörün devre dışı bırakılması,
• Işık perdesinin iptal edilmesi,
• Acil durdurma sisteminin çalışamaz hale getirilmesi,
• Koruyucu kapının açıkken makinenin çalışmasına izin verilmesi

makinenin güvenlik fonksiyonunu ortadan kaldırabilir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, hareketli parçalarla temas riskinde tehlikeli bölgeye erişimi önleyecek veya erişimden önce hareketli parçaların durmasını sağlayacak koruyucu ve koruma donanımlarını öngörmektedir.

Bu nedenle güvenlik donanımının üretim amacıyla iptal edilmesi, basit bir makine ayarı olarak değerlendirilmemelidir.

Makine Güvenliğinde Sık Yapılan Diğer Hatalar

Koruyucuların devre dışı bırakılması dışında birçok farklı uygulama da makine kaynaklı riskleri artırabilir.

Koruyucunun Sökülüp Geri Takılmaması

Bakım veya onarım sırasında çıkarılan koruyucu ekipmanın iş tamamlandıktan sonra tekrar monte edilmemesi sık karşılaşılan bir uygunsuzluktur.

Makine, koruyucusu olmadan çalıştırılmamalıdır.

Hareketli Parçaların Açıkta Bırakılması

Kayışlar, kasnaklar, miller, dişliler ve benzeri hareketli parçaların açıkta bulunması; sıkışma, kaptırma, ezilme ve dolanma gibi mekanik risklere neden olabilir.

Acil Durdurma Sistemlerinin Kontrol Edilmemesi

Acil durdurma butonunun bulunması tek başına yeterli değildir.

Butonun kolay erişilebilir olması ve gerektiğinde makinenin güvenli şekilde durmasını sağlayacak durumda bulunması gerekir.

Bakım Sırasında Enerjinin Kesilmemesi

Bakım, temizlik, ayar ve arıza giderme işlemleri sırasında makinenin beklenmedik şekilde çalışması ciddi kazalara yol açabilir.

Bu nedenle enerji izolasyonu ve güvenli bakım prosedürleri önem taşır.

Yetkisiz Kişilerin Makineyi Kullanması

Makinenin yalnızca gerekli bilgi, eğitim ve yetkinliğe sahip çalışanlar tarafından kullanılması sağlanmalıdır.

İşveren Açısından Makine Güvenliği

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenin temel yükümlülüklerinden biri, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamaktır.

İş ekipmanları açısından da işveren; kullanılacak ekipmanın yapılan işe uygun olmasını ve çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden zarar görmemesi için gerekli tedbirlerin alınmasını sağlamalıdır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin 5. maddesi bu konuda işverene açık sorumluluklar yüklemektedir.

Bu nedenle işyerinde;

• Makine seçimi,
• Makinenin kurulumu,
• Koruyucu sistemleri,
• Güvenlik donanımları,
• Bakım faaliyetleri,
• Kullanım talimatları,
• Çalışan eğitimi,
• Risk değerlendirmesi,
• Periyodik ve gerekli kontroller

bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Risk Değerlendirmesinde Makine Güvenliği Nasıl Ele Alınmalı?

Makine güvenliği risk değerlendirmesinde yalnızca makinenin normal çalışma koşulları değerlendirilmemelidir.

Aşağıdaki çalışma durumları ayrı ayrı incelenmelidir:

Normal çalışma

Makine normal üretim sırasında güvenli mi?

Kurulum ve ayar

Makine ayarlanırken çalışan tehlikeli bölgeye erişmek zorunda kalıyor mu?

Temizlik

Temizlik sırasında hareketli parçalara erişim gerekiyor mu?

Bakım ve onarım

Enerji kesiliyor mu? Beklenmedik çalışmayı önleyen tedbirler var mı?

Arıza giderme

Çalışan sıkışan parçayı çıkarmak için koruyucuyu kaldırıyor mu?

Üretim değişikliği

Yeni ürün veya farklı çalışma yöntemi makinenin güvenlik sistemlerini etkiliyor mu?

Bu değerlendirmeler yapılmadan yalnızca “makinede koruyucu mevcut” şeklinde bir tespit yapılması yeterli olmayabilir.

Makine Koruyucuları Çalışan Tarafından Devre Dışı Bırakılıyorsa Ne Yapılmalı?

Burada yalnızca çalışana uyarı vermek çoğu zaman yeterli değildir.

Öncelikle şu sorular sorulmalıdır:

Neden devre dışı bırakılıyor?

Çalışan hangi işi daha kolay yapmak için bu yönteme başvuruyor?

Makinenin tasarımında bir problem var mı?

Koruyucu operasyonu gereksiz şekilde zorlaştırıyor mu?

Sensör veya switch sürekli arıza yapıyor mu?

Üretim hedefleri çalışanı güvenli olmayan yönteme yönlendiriyor mu?

Bakım ve temizlik için uygun bir prosedür var mı?

Bu soruların cevapları bulunmadan yalnızca çalışanın davranışını değiştirmeye çalışmak kalıcı çözüm sağlamayabilir.

Makine Güvenliğinde Temel Yaklaşım

Makine güvenliğinde temel hedef, çalışanı tehlikeden mümkün olduğunca uzak tutmaktır.

Bu nedenle güvenlik yaklaşımı şu sırayla ele alınmalıdır:

1. Tehlikeyi ortadan kaldır

Mümkünse tehlikeli hareket veya işlem ortadan kaldırılmalıdır.

2. Tehlikeli bölgeye erişimi engelle

Uygun koruyucu ve güvenlik donanımları kullanılmalıdır.

3. Güvenlik sistemlerinin devre dışı bırakılmasını önle

Koruyucular kolayca sökülememeli veya etkisiz hale getirilememelidir.

4. Güvenli çalışma yöntemleri oluştur

Temizlik, bakım, ayar ve arıza giderme işlemleri için güvenli prosedürler hazırlanmalıdır.

5. Çalışanları eğit

Çalışanlara yalnızca makinenin nasıl kullanılacağı değil, makinenin hangi tehlikeleri içerdiği de anlatılmalıdır.

Makine Güvenliği Sadece Çalışanın Sorumluluğu Değildir

Makine koruyucusunun devre dışı bırakılması çoğu zaman “çalışan kurala uymadı” şeklinde değerlendirilebilir.

Ancak gerçek bir İSG yaklaşımı olayın arkasındaki nedenleri araştırır.

Çalışan neden koruyucuyu kaldırdı?

Makine neden buna izin verdi?

Koruyucu neden işi zorlaştırıyordu?

Emniyet sensörü neden sürekli arızalanıyordu?

Bakım prosedürü neden uygulanmıyordu?

Üretim sistemi çalışanı neden güvenli olmayan yönteme yönlendiriyordu?

Bu soruların cevapları, makine güvenliğinin gerçek anlamda geliştirilmesini sağlar.

Sonuç

Makine koruyucuları, üretimin önündeki bir engel değil; çalışanı makinenin tehlikeli bölgesinden koruyan temel güvenlik önlemlerinden biridir.

Bir koruyucunun devre dışı bırakılması, sökülmesi veya güvenlik fonksiyonunun etkisiz hale getirilmesi normal çalışma yöntemi olarak kabul edilmemelidir.

İşyerlerinde makine güvenliğinin sağlanması için yalnızca çalışanların kurallara uyması beklenmemeli; makinenin tasarımı, koruyucu sistemleri, bakım faaliyetleri, çalışma yöntemleri ve iş organizasyonu birlikte değerlendirilmelidir.

Türkiye'de iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin güncel düzenlemeler, hareketli parçalarla mekanik temas risklerinde uygun koruyucu veya koruma donanımlarının kullanılmasını öngörmektedir. Ayrıca Makina Emniyeti Yönetmeliği, makinelerin tasarım ve imalat aşamasında temel sağlık ve güvenlik gereklerini düzenlemektedir.

Unutulmamalıdır: Üretim devam ederken güvenlik sistemini devre dışı bırakmak, riski ortadan kaldırmaz; yalnızca görünmez hale getirir.

Makine güvenliğinde amaç, çalışanı makineye uydurmak değil, makineyi güvenli çalışma koşullarına uygun hale getirmektir.